Helden in harnas

Ridderromans. Van Karel ende Elegast tot de Rode Ridder

Iedereen kent ridderverhalen over Karel de Grote en koning Arthur. Waarom spreken die verhalen vandaag nog tot de verbeelding?
vrijdag 04 december 2020 tot zondag 21 februari 2021 van 13:00 tot 17:00
Individuele bezoekers

Ridders roepen bij jong en oud beelden op van heldhaftige avonturen, zwaardgevechten, magiërs, draken en hoofse liefde. De immense populariteit van de televisieserie Game of Thrones en de filmtrilogie The Lord of the Rings bewijst dat helden in harnas nog altijd tot de verbeelding spreken. Dichter bij huis hebben we de stripreeks De Rode Ridder, Tonke Dragts bekroonde jeugdboek De brief voor de koning (1962) en rekken vol kinderspeelgoed dat op de riddertijd gebaseerd is. En vergeet niet: ook Hendrik Consciences Leeuw van Vlaenderen (1838) is een ridderverhaal. De dertiende-eeuwse ridderroman Karel ende Elegast doet ons dan weer terugdenken aan de schoolbanken en een (hopelijk) bevlogen leerkracht Nederlands.

Uit lang vervlogen tijden

De grote bloeitijd van de ridders ligt echter al meer dan vijfhonderd jaar achter ons. Hoe komt het dat deze middeleeuwse figuren nog steeds tot de verbeelding spreken? Die vraag staat centraal in de tentoonstelling ‘Helden in harnas’. Daarbij focussen we op een scharnierpunt in de Europese literatuurgeschiedenis: de zestiende eeuw. In die periode zorgde de verspreiding van de boekdrukkunst voor grote veranderingen in de manier waarop mensen omgingen met literatuur. Middeleeuwse verhalen werden gecommercialiseerd en aangepast. Tegelijkertijd betekende het einde van de zestiende eeuw het einde van de ridderroman. In 1605 publiceerde Cervantes zijn parodie over de dolende ridder Don Quichot. Het boek wordt soms beschouwd als de laatste Europese ridderroman – of als de eerste moderne roman (Harold Bloom).

Of toch niet?

Middeleeuwse literatuur kan ons helpen om moderne verhalen beter te begrijpen. Zo doet de episodische vertelstructuur van ridderromans denken aan die van een soapserie, terwijl moderne verhalen doorgaans een veel compactere verhaalboog hebben. Ook fenomenen als spin-offs, cross-overs, sequels en prequels komen in de ridderepiek met de regelmaat van de klok voor.

Een schoone ende amoruese historie van Ponthus ende die schoone Sydonie

Europees fenomeen

Vandaag denken we vooral aan de Middelnederlandse ridderromans, maar het is belangrijk te beseffen dat dit soort verhalen over heel Europa verspreid was. Verhalen circuleerden over landsgrenzen heen en werden vertaald en bewerkt voor de lokale markten. Daarbij speelde handelsmetropool Antwerpen een cruciale rol als doorgeefluik en smeltkroes. Dit ‘transnationale’ aspect van de middeleeuwse literatuur is nog weinig onderzocht, omdat het literatuuronderwijs en -onderzoek doorgaans gericht is op één bepaalde taal: de Nederlandse, Engelse, Duitse of Franse literatuur.

Zoek geraakte schat

Bij ridderromans denken we meestal aan middeleeuwse handschriften, maar veel van de oorspronkelijke teksten zijn verloren gegaan of enkel nog in kleine fragmenten bewaard. Van een groot aantal ridderromans kennen we de originele versie uit de twaalfde of dertiende eeuw niet meer: ze zijn enkel bewaard gebleven in latere, gedrukte edities. Sommige verhalen zijn helemaal verdwenen, maar af en toe duiken er ook opnieuw op. In ‘Helden in harnas’ tonen we voorbeelden van wat ons nog rest van verdwenen ridderromans, maar ook van teruggevonden verhalen.

Maar ook ridderromans die wél bewaard zijn, zijn vaak vergeten. Terwijl Karel ende Elegast terechtkwam in de literaire canon, verdwenen de verhalen over de fee Melusine, Helias de Zwaanridder of Floris ende Blancefloer uit het collectieve geheugen. Met ‘Geharnaste helden’ onderzoeken we waarom sommige verhalen vergeten raakten en andere niet, en proberen we deze verhalenschat nieuw leven in te blazen.

Praktisch

  • tijdelijke expo in de Nottebohmzaal
  • van vrijdag 4 december 2020 t/m vrijdag 21 februari 2021
  • geopend van dinsdag t/m zondag, tussen 13 en 17 uur
  • op dinsdag 24 en 31 december sluit de expo een uurtje vroeger, om 16 uur
  • tickets binnenkort beschikbaar. Abonneer je op de nieuwsbrief om als eerste geïnformeerd te worden.

Meld je aan voor onze nieuwsbrief