Helden in harnas

Ridderverhalen. Van Karel ende Elegast tot Don Quichot

Iedereen kent ridderverhalen over Karel de Grote en koning Arthur. Waarom spreken die verhalen vandaag nog tot de verbeelding?
vrijdag 29 oktober 2021 tot zondag 23 januari 2022 van 13:00 tot 17:00
Individuele bezoekers

Ridders roepen bij jong en oud beelden op van heldhaftige avonturen, zwaardgevechten, magiërs, draken en hoofse liefde. De immense populariteit van de televisieserie Game of Thrones en de filmtrilogie The Lord of the Rings bewijst dat helden in harnas nog altijd tot de verbeelding spreken. Dichter bij huis hebben we de stripreeks De Rode Ridder, Tonke Dragts bekroonde jeugdboek De brief voor de koning (1962) en rekken vol kinderspeelgoed dat op de riddertijd gebaseerd is. En vergeet niet: ook Hendrik Consciences Leeuw van Vlaenderen (1838) is een ridderverhaal. De dertiende-eeuwse ridderroman Karel ende Elegast doet ons dan weer terugdenken aan de schoolbanken en een (hopelijk) bevlogen leerkracht Nederlands.

Die historie van Galien rethore, 812424, Collectie Stad Antwerpen, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience

Pagina uit de ridderroman 'Die historie van Galien rethore'. Naar de catalogus

Uit lang vervlogen tijden

De grote bloeitijd van de ridders ligt echter al meer dan vijfhonderd jaar achter ons. Hoe komt het dat deze middeleeuwse figuren nog steeds tot de verbeelding spreken? Die vraag staat centraal in de tentoonstelling ‘Helden in harnas’. Daarbij focussen we op een scharnierpunt in de Europese literatuurgeschiedenis: de zestiende eeuw. In die periode zorgde de verspreiding van de boekdrukkunst voor grote veranderingen in de manier waarop mensen omgingen met literatuur. Middeleeuwse verhalen werden gecommercialiseerd en aangepast. Tegelijkertijd betekende het einde van de zestiende eeuw het einde van de ridderroman. In 1605 publiceerde Cervantes zijn parodie over de dolende ridder Don Quichot. Het boek wordt soms beschouwd als de laatste Europese ridderroman – of als de eerste moderne roman (Harold Bloom).

Of toch niet?

Middeleeuwse literatuur kan ons helpen om moderne verhalen beter te begrijpen. Zo doet de episodische vertelstructuur van ridderromans denken aan die van een soapserie, terwijl moderne verhalen doorgaans een veel compactere verhaalboog hebben. Ook fenomenen als spin-offs, cross-overs, sequels en prequels komen in de ridderepiek met de regelmaat van de klok voor.

Een schoone ende amoruese historie van Ponthus ende die schoone Sydonie

Europees fenomeen

Vandaag denken we vooral aan de Middelnederlandse ridderromans, maar het is belangrijk te beseffen dat dit soort verhalen over heel Europa verspreid was. Verhalen circuleerden over landsgrenzen heen en werden vertaald en bewerkt voor de lokale markten. Daarbij speelde handelsmetropool Antwerpen een cruciale rol als doorgeefluik en smeltkroes. Dit ‘transnationale’ aspect van de middeleeuwse literatuur is nog weinig onderzocht, omdat het literatuuronderwijs en -onderzoek doorgaans gericht is op één bepaalde taal: de Nederlandse, Engelse, Duitse of Franse literatuur.

Zoek geraakte schat

Bij ridderromans denken we meestal aan middeleeuwse handschriften, maar veel van de oorspronkelijke teksten zijn verloren gegaan of enkel nog in kleine fragmenten bewaard. Van een groot aantal ridderromans kennen we de originele versie uit de twaalfde of dertiende eeuw niet meer: ze zijn enkel bewaard gebleven in latere, gedrukte edities. Sommige verhalen zijn helemaal verdwenen, maar af en toe duiken er ook opnieuw op. In ‘Helden in harnas’ tonen we voorbeelden van wat ons nog rest van verdwenen ridderromans, maar ook van teruggevonden verhalen.

Maar ook ridderromans die wél bewaard zijn, zijn vaak vergeten. Terwijl Karel ende Elegast terechtkwam in de literaire canon, verdwenen de verhalen over de fee Melusine, Helias de Zwaanridder of Floris ende Blancefloer uit het collectieve geheugen. Met ‘Helden in harnas’ onderzoeken we waarom sommige verhalen vergeten raakten en andere niet, en proberen we deze verhalenschat nieuw leven in te blazen.

Pagina uit 'Die historie vanden stercken Hercules' - collectie EHC

Pagina uit de ridderroman 'Die historie vanden stercken Hercules'. Naar de catalogus

Praktisch

EXPO - Helden in harnas
Ridderverhalen. Van Karel ende Elegast tot Don Quichot

  • tijdelijke expo in de Nottebohmzaal
  • van vrijdag 29 oktober 2021 t/m zondag 23 januari 2022 (onder voorbehoud)
  • geopend van dinsdag t/m zondag, tussen 13 en 17 uur
  • op vrijdag 24 en zaterdag 31 december sluit de expo een uurtje vroeger, om 16 uur
  • tickets binnenkort beschikbaar. Abonneer je op de nieuwsbrief om als eerste geïnformeerd te worden.
  • naar aanleiding van deze expo brengt de erfgoedbib de publicatie Helden in harnas. Gedrukte ridderverhalen uit de vijftiende en zestiende eeuw uit, in samenwerking met uitgeverij Sterck & De Vreese. Deze publicatie gaat dieper in op de thema's van de expo. Te koop aan de balie voor 19,95 euro.

Voor wie niet wachten kan

Blader nu al door enkele van de ridderromans uit de collectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience:

Die historie vanden stercken Hercules

Die historie van Galien retore

Wist je dat...

de Erfgoedbibliotheek tussen 2005 en 2019 enkele zestiende-eeuwse gedrukte ridderromans wist te verwerven? Galien RethorePonthus ende Sydonie, Droeflijcken strijt opten berch vanden Roncevale, Olyvier van Castillen  en Die Historie vanden stercken Hercules. De meeste van deze teksten zullen lezers vandaag niet zoveel meer zeggen, maar in de vijftiende en zestiende eeuw waren ze erg populair. Niet alleen in de Lage Landen, maar ook daarbuiten. Antwerpen speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van de ridderromans, zowel in het Nederlands als in andere talen. De door de Erfgoedbibliotheek verworven ridderromans zijn allemaal in Antwerpen gedrukt, net zoals het merendeel van de Nederlandstalige ridderverhalen uit die periode.

Samenwerkingen

Universiteit Antwerpen

Voor deze tentoonstelling werkt de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience samen met de Universiteit Antwerpen. Elisabeth de Bruijn, postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Antwerpen, is gast-curator. Elisabeth deed onderzoek naar ridderverhalen gedrukt in Antwerpen in de 16de eeuw: Door de uitvinding van de boekdrukkunst kon middeleeuwse verhalende literatuur gemakkelijker verspreiding vinden. In West-Europa ontstond zo een transnationale canon van populaire romans. De bestudering van deze verhalen als groep overstijgt de beperktheid van nationale filologen en geeft inzicht in het internationale succes en de regionale verscheidenheid van deze verhaalstof. Meer lezen

Huis van het Boek, Nederland

Het concept van de tentoonstelling Helden in harnas reist in 2022 naar Nederland. De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience werkt hiervoor nauw samen met Het Huis van het Boek in Utrecht. Meer lezen

Meld je aan voor onze nieuwsbrief